حجه الاسلام سید ابراهیم رئیسی



کتاب تقریرات قواعد فقه(بخش اقتصادی)

  

فهرست مطالب این کتاب

                                                                                                              

مقدمه ................................................................................................. 17

 

مواعظ اخلاقی در ابتدای درس

فرق بین محاسن اخلاقی و مکارم اخلاقی.............................................. 18

مسئله استغفار و بحث استغفار النبی....................................................... 22

مفهوم استغفار معصوم........................................................................... 23

نتیجه گیری.......................................................................................... 25

 

فصل اول

قاعده لزوم (اصاله اللزوم)

گفتار اول- مستندات قاعده لزوم........................................................... 28

      1- ادلّه جهادی............................................................................. 28

          الف) آیات.............................................................................. 31

               نکته اول- عقود تملیکی یا عهدی...................................... 32

               نکته دوم- حصر حقیقی یا حصر نسبی............................... 33

                نکته سوم- احکام امضایی و احکام تأسیسی........................ 34

          ب) روایات............................................................................. 36

          ج) بنای عقلاء......................................................................... 37

گفتار دوم- فرق بین مسئله فقهی و قاعده فقهی..................................... 39

گفتار سوم- استصحاب و مسئله آثار عقد................................................ 42

 

فصل دوم

قاعده ضمان

گفتار اول- ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده......................................... 49

گفتار دوم- ارکان ضمان....................................................................... 51

      1- ضمّ ذمّه به ذمّه یا نقل ذمّه به ذمّه .............................................. 52

          الف) نظر علمای اهل سنت و فقهای امامیه................................. 52

          ب) دلایل فقهای امامیه در نقل ذمّه به ذمّه.................................. 54

          ج) دلیل عقلی......................................................................... 55

          د) چکیده نظرات اهل سنت و امامیه........................................... 58

      2- ماهیت ضمان.......................................................................... 60

      3- اقسام ضمان (ضمان ققهری و ضمان عهدی)............................. 61

      4- وضعی بودن حکم ضان............................................................ 62

      5- الزعیم غارم............................................................................. 67

      6- تفاوت قاعده ید با قاعده علی‌الید.............................................. 67

      7- فرق بین ضمان عقدی با ضمان ید............................................ 68

      8- قاعده علی‌الید آیا حکم تکلیفی است یا وضعی........................... 71

          الف) نظر مرحوم نائینی............................................................. 72

          ب) نظر شیخ انصاری............................................................... 73

      9- انواع منافع (مستوفات و غیر مستوفات)..................................... 74

      10- دلایل ضمان منافع................................................................. 74

      11- ضمان در منافع غیرمستوفات.................................................. 75...........           الف) نظر شیخ انصاری................................................................................. 76

          ب) نظر آیت‌اله سید محمدکاظم طباطبایی یزدی.......................... 76

          ج) نظر آیت‌اله‌العظمی خوئی..................................................... 76

          د) نظر آیت‌اله بجنوردی........................................................... 77

          هـ) نظر حرت امام خمینی(ره).................................................. 78

          و) خلاصه نظر صاحب جواهر در مورد فرد کسوب.................... 78

گفتار سوم- نحوه تأدیه استیلاء به ناحق................................................. 79

      1- اخذ مال بلا اذن....................................................................... 80

      2- فرق اذن با اجاره..................................................................... 80

      3- ارش....................................................................................... 81

      4- بدل حیلوله.............................................................................. 82

      5- بدل حیلوله مرجوع‌الوصول و حیلوله مأیوس الوصول................... 83

      6- بدل حیلوله: اباحه در تصرف یا تصرف مالکانه........................... 83

      7- تعذّر عقلی و تعذّر عرفی......................................................... 84

      8- دلایل تعیین بدل حیلوله............................................................ 84

          الف) نظر مرحوم بجنوردی(ره)................................................. 87

          ب) نظر شیخ انصاری(ره)......................................................... 87

          ج) تفاوت دو نظریه «اباحه در تصرّف» و «تصرّف مالکانه»........... 88

      9- مسئله ضمان در بدل حیلوله...................................................... 88

      10- اقسام معاوضه (معاوضه ملکی- معاوضه قهری و شرعی).......... 89

          الف) نظر مرحوم نائینی............................................................. 89

          ب) نظر مرحوم بجنوردی......................................................... 90

          ج) خلاصه نظر مرحوم ابن ادریس و شیخ طوسی....................... 90

گفتار چهارم- نقش عرف در تعریف مثلی و قیمی................................. 91

      1- دلایل مثلی و قیمی.................................................................. 94

      2- اختلاف بین مثلی و قیمی......................................................... 98

      3- نظر تخییر مالک....................................................................... 99

      4- نظر تخییر ضامن.................................................................... 100

      5- دلیل تخییر ضامن به جای مالک.............................................. 101

          الف) نظر اول: قیمت یوم‌الاخذ یا یوم‌الاستیلا............................ 103

          ب) نظر دوم: قیمت روز تلف................................................. 108

          ج) نظر سوم: نظریه قیمت «یوم‌الادا»......................................... 109

          د) نظر چهارم: اعلی القیم یوم استیلا با یوم‌ التلف...................... 112

          هـ) نظر پنجم: اعلی القیم از یوم‌الاخذ یا یوم‌‌ الادا....................... 112

          و) نظر علمای معاصر و قانون مدنی......................................... 113

          ز) بحث تعاقب ایادی (ایادی متعاقبه)...................................... 114

          ک) رابطه غاصب‌ها با یکدیگر................................................. 116

گفتار پنجم- مسقطات ضمان.............................................................. 118

      1- اذن و اجازه........................................................................... 118

      2- مصادیق ضمان و اذن............................................................. 121

          الف) تلف‌المال قبل قبضه....................................................... 121

          ب) شخص مضطر................................................................. 122

      3- فرق بین امانت و اذن............................................................. 123

      4- مقبوض به عقد فاسد.............................................................. 124

      5- اسقاط الضمان....................................................................... 128

      6- تعریف حق........................................................................... 129

      7- تعریف حکم......................................................................... 130

          الف) خصوصیات و ویژگی‌های حکم...................................... 130

          ب) احکام اقتضایی در حکم................................................... 132

          ج) مصادیق احکام وضعی...................................................... 133

      8- ابراء ذمّه............................................................................... 133

 

فصل سوم

قاعده اتلاف یا تسبیب

گفتار اول- انواع تلف........................................................................ 135

      1- تلف حقیقی.......................................................................... 135

      2- تلف حکمی.......................................................................... 136

      3- مال تکوینی و مال اعتباری...................................................... 136

      4- اتلاف بالمباشره..................................................................... 137

      5- اتلاف به تسبیب.................................................................... 137

      6- وجوه اشتراک بین اتلاف بالمباشره و اتلاف به تسبیب............... 138

      7- وجوه افتراق بین اتلاف بالمباشره و اتلاف به تسبیب................. 139

      8- ضمان بالمباشره..................................................................... 142

      9- ضمان اتلاف به تسبیب.......................................................... 142

      10- اجتماع سبب و مباشر........................................................... 146

      11- سبب اقوی از مباشر ............................................................ 148

      12- مکروه بودن مباشر................................................................ 149

      13- اجتماع دو مباشر و یا دو سبب............................................. 150

گفتار دوم- مستندات قاعده اتلاف....................................................... 151

      1- ادلّه قرآنی............................................................................. 152

                نکته اول- برداشت حقوقی یا سیاسی................................ 153

                نکته دوم- قبح فعلی یا قبح فاعلی.................................... 155

      2- روایات................................................................................. 157

      3- دلیل اجماعی......................................................................... 159

      4- دلیل عقلی............................................................................ 160

      5- سیره عقلا............................................................................. 160

               نکته سوم- لطف حسی، لطف حدسی............................... 162

 

فصل چهارم

قاعده استیمان یا قاعده عدم ضمان امین

گفتار اول- تعریف امانت................................................................... 165

گفتار دوم-  اقسام امانت.................................................................... 166

      1- امانت شرعی......................................................................... 166

      2- امانت و اذن مالکی................................................................ 167

      3- امانت قانونی......................................................................... 167

          الف- اموال در اختیار ولی‌امر................................................... 170

          ب- فرق بیت‌المال امام با بیت‌المال مسلمین............................. 171

      4- دایره و محدوده امانت............................................................ 172

          الف- امانت در برابر غصب.................................................... 172

          ب- امانت در برابر خیانت...................................................... 173

گفتار سوم- ادلّه مربوط به سقوط ضمان امین....................................... 173

      1- ادلّه قرآنی............................................................................. 173

      2- روایات................................................................................. 174

      3- بناء عقلاء............................................................................. 179

      4- مسئله ضمان و عسر و حرج امین............................................ 179

 

فصل پنجم

قاعده احسان

گفتار اول- تعریف قاعده احسان........................................................ 181

گفتار دوم- مستندات قاعده احسان...................................................... 183

      1- آیات.................................................................................... 183

      2- عقل ..................................................................................... 188

      3- روایات................................................................................. 189

      4- اجماع................................................................................... 190

      5- دفع ضرر یا جلب منفعت کدام؟ ............................................ 190

      6- عناوین قصدیه (حسن فعلی و حسن فاعلی)........................... 192

      7- احسام شرعی و قانونی........................................................... 194

 

فصل شش

قاعده اقدام

گفتار اول- تعریف قاعده اقدام........................................................... 197

گفتار دوم- مستندات قاعده اقدام........................................................ 198

      1- قاعده طیب نفس................................................................... 198

      2- اجماع................................................................................... 199

      3- بیع فضولی............................................................................ 199

      4- خرید جنس معیوب............................................................... 200

      5- در ارتداد و نشوز................................................................... 201

      6- غاصب................................................................................. 202

      7- بناء عقلا............................................................................... 203

 

فصل هفتم

قاعده ضمان تحذیر

گفتار اول- تعریف ضمان تحذیر........................................................ 205

      ماهیت حقوقی هشدار................................................................. 206

گفتار دوم- ارکان هشدار.................................................................... 207

      رکن اول: مؤثر بودن هشدار.......................................................... 207

      رکن دوم: ایصال وصول هشدار.................................................... 208

      رکن سوم: تمکّن از فرار داشته باشد.............................................. 208

گفتار سوم- مسئولیت جبران خسارت................................................. 210

 

فصل هشتم

قاعده جُبّ «الاسلامُ یَجُبُّ ما قَبلَه»

گفتار اول- تعریف قاعده جُبّ........................................................... 213

گفتار دوم- مستندات قرآنی قاعده جُبّ............................................. 2104

      1- آیات.................................................................................... 214

      2- روایات................................................................................. 214

      3- سیره نبی گرامی اسلام............................................................ 216

      4- قاعده جُبّ و بیان واصل........................................................ 217

      5- حقوق سه‌گانه و قاعده جُبّ.................................................... 218

      6- مسئله قصاص و قاعده جُبّ................................................... 220

 

فصل نهم

قاعده ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده

گفتار اول- تعریف قاعده مایضمن...................................................... 223

گفتار دوم- ادلّه قاعده........................................................................ 227

      1- اجماع................................................................................... 227

      2- سیره عقلا............................................................................. 227

      3- قاعده علی‌الید........................................................................ 228

      4- قاعده لاضرر......................................................................... 229

      5- احترام مال مسلمان................................................................. 230

 

فصل دهم

قاعده ما لایضمن بصحیحه لایضمن بفاسده

گفتار اول- تعریف قاعده ما لایضمن................................................... 233

گفتار دوم- دلایل قاعده..................................................................... 234

      1- دلیل اول: اجماع.................................................................... 234

      2- دلیل دوم: اولویت.................................................................. 235

      3- دلیل سوم: قاعده امانت........................................................... 238

      4- دلیل چهارم: استقراء تام.......................................................... 241

      5- تعریف حکومت و ورود........................................................ 242

 

فصل یازدهم

قاعده «تلف مبیع قبل القبض»

گفتار اول- مستندات قاعده................................................................ 245

      1- دلیل اول- روایات................................................................. 245

      2- دلیل دوم: اجماع.................................................................... 246

      3- دلیل سوم: بناء عقلا................................................................ 247

گفتار دوم- زمان انفساخ (زمان بیع یا زمان تلف شدن مال)................... 250

گفتار سوم- مفاد قاعده چیست؟.......................................................... 252

گفتار چهارم- تعارض قاعده تلف قبل از قبض با قاعده تلف فی زمن‌الخیار...... 255

 

فصل دوازدهم

قبض و اقباض و مسئله عرف

گفتار اول- عرف چیست؟ ................................................................ 257

      1- عناصر عرف.......................................................................... 259

          الف- عنصر مادی.................................................................. 259

          ب- عنصر معنوی................................................................... 259

      2- ملاک عرفی بودن مسئله......................................................... 260

      3- عناصر مقوّم عرف.................................................................. 262

          الف- عنصر اول: تکرار و تداوم فعل یا ترک فعل..................... 262

          ب- عنصر دوم: مقبولیت عمومی............................................. 262

          ج- عنصر سوم: الزامی بودن.................................................... 263

      4- شرایط استفاده از عرف........................................................... 264

          الف- عرف (تشریع حکم یا رخصت)..................................... 265

          ب- عمل به عرف (وجوب یا عدم وجوب)............................. 265

گفتار دوم- ادلّه حجّیت عرف............................................................. 271

      1- ادلّه مخالفین.......................................................................... 272

      2- اباحه اعم و اباحه اخص......................................................... 276

 

فصل سیزدهم

قاعده القرعه و الاستخاره

گفتار اول- مستندات قاعده قرعه........................................................ 281

          الف- ادلّه قرآنی.................................................................... 281

          ب- روایات (سنت)............................................................... 284

          ج- اجماع علما...................................................................... 286

          د- سیره عقلا......................................................................... 287

      2- حوزه عمل قرعه.................................................................... 287

      3- آیا قرعه اصل است یا اَماره..................................................... 289

      4- بانی و متولّی شرعی قرعه چه کسی است................................. 291

      5- روش قرعه زدن.................................................................... 294

گفتار دوم- استخاره........................................................................... 296

      1- استخاره به معنی عام و مطلق.................................................. 298

      2- استخاره به صورت خاص....................................................... 299

      3- استخاره با قرآن..................................................................... 300

      4- استخاره وکالتی...................................................................... 301

      5- اذن معصومین........................................................................ 302

      6- استخاره امام سجاد(ع)............................................................ 303

      7- استخاره با تسبیح (استخاره شیخ بهایی)................................... 304

      8- استخاره ذات‌الرقاع................................................................. 304

      9- اجازه عام و اجازه خاص در استخاره....................................... 305

      10- شرایط عمومی استخاره......................................................... 306

 

ضمائم

1- سخنان استاد به مناسبت شهادت حضرت جوادالائمه(ع)................... 309

2- سخنان استاد به مناسبت لیالی عشر................................................. 316

3- سخنان استاد به مناسبت ایام ولایت................................................. 326

4- سخنان استاد به مناسبت ایام تاسوعا و عاشورای حسینی.................... 330

فهرست منابع و مأخذ......................................................................... 337